Renowacja ołtarza głównego kościoła p.w. Wniebowzięcia NMP – Myślice

Stan przed realizacją

Barokowy, drewniany ołtarz główny – dzieło datowane na 1706 rok – na przestrzeni XX wieku był wielokrotnie przemalowywany i przekształcany w związku ze zmieniającą się aranżacją wnętrza. Oryginalną czarną monochromię architektury pokrywały kolejne warstwy farb w odcieniach błękitu, zieleni, beżu i szarości.

Rzeźbiarska Grupa Ukrzyżowania – centralny element kompozycji – została usunięta z nastawy i zawieszona osobno na ścianie prezbiterium, a jej miejsce zajęła gipsowa figura Matki Boskiej, co wymusiło wtórne pogłębienie szafy ołtarzowej przypadkowymi materiałami porozbiórkowymi.

Podobny los spotkał obraz Ostatniej Wieczerzy, przeniesiony z predelli na ścianę boczną świątyni. Najpoważniejszym zagrożeniem dla obiektu okazała się jednak wieloletnia działalność owadów – kołatka domowego – która w znacznym stopniu osłabiła strukturę drewna, szczególnie w obrębie misternej, ażurowej snycerki bocznych uszaków; część elementów dekoracji zaginęła całkowicie.

Zakres wykonanych prac

Prace prowadzone od listopada 2024 do czerwca 2025 roku objęły pełny zakres działań konserwatorsko-restauratorskich:

• demontaż ołtarza i przeniesienie do pracowni w celu przeprowadzenia szczegółowych prac przy pełnej kontroli warunków,
• dezynfekcję i dezynsekcję całej konstrukcji drewnianej,
• usunięcie wtórnych przemalowań i nawarstwień z powierzchni architektury, detalu snycerskiego i rzeźb,
• wzmocnienie strukturalne osłabionego przez szkodniki drewna, w tym dodatkowe zabezpieczenie najbardziej narażonych, ażurowych partii uszaków,
• rekonstrukcję brakujących elementów snycerki – rozetek, zwieńczeń uszaków oraz uszaka bocznego predelli – wykonaną ręcznie w drewnie lipowym, w oparciu o zachowane fragmenty i archiwalne fotografie sprzed II wojny światowej,
• odtworzenie pierwotnej głębokości szafy ołtarzowej poprzez usunięcie wtórnych elementów,
• oczyszczenie, uzupełnienie i rekonstrukcję złoceń i srebrzeń w tradycyjnej technice na pulment,
• przywrócenie oryginalnej czarnej monochromii architektury ołtarzowej,
• pełną konserwację i restaurację trzech obrazów olejnych oraz rzeźb przedstawiających Salvatora Mundi, Jana Chrzciciela i Mojżesza,
• powrót rzeźbiarskiej Grupy Ukrzyżowania na oś centralną nastawy oraz obrazu Ostatniej Wieczerzy do niszy w predelli,
• montaż ołtarza w kościele i wykonanie dokumentacji powykonawczej.

Efekt

Dzięki przeprowadzonym pracom ołtarz odzyskał czytelność pierwotnej, barokowej kompozycji – w centrum ponownie znalazła się rzeźbiarska scena Ukrzyżowania, a w predelli obraz Ostatniej Wieczerzy. Odsłonięta spod przemalowań oryginalna czarna malatura, wraz z odtworzonymi w tradycyjnej technologii złoceniami i srebrzeniami, przywróciła obiektowi pierwotny, wysokiej klasy artystycznej charakter. Ustabilizowana i wzmocniona konstrukcja drewniana zabezpiecza ołtarz przed dalszą degradacją, a uzupełnione ręcznie brakujące elementy snycerki – wierne oryginałowi dzięki oparciu się na materiałach archiwalnych – sprawiają, że ingerencje konserwatorskie pozostają niemal niewidoczne dla oka zwiedzającego.

Ciekawostki i wyzwania

Największym wyzwaniem okazało się ustabilizowanie i wzmocnienie bardzo osłabionej struktury drewna, drążonego latami przez szkodniki – w przypadku ażurowych, misternie rzeźbionych uszaków bocznych część elementów była w zasadzie pusta w środku, a ich formę utrzymywały wyłącznie cienkie warstwy gruntu i polichromii.

Brakujące duże elementy snycerki, jak dolne uszaki, rozetki czy atrybuty figur, udało się zrekonstruować ręcznie w drewnie lipowym wyłącznie dzięki archiwalnym, przedwojennym fotografiom wnętrza kościoła – bez nich odtworzenie ich pierwotnego kształtu byłoby niemożliwe. Realizację wyróżnia też skala odtworzonej dekoracji złotniczej: srebrzenia wykonane pierwotnie na dwóch różnych kolorach podkładu (pulment czerwony i czarny) wymagały precyzyjnego odwzorowania tej samej techniki, by zachować charakterystyczny, subtelny kontrast tonów srebra.

Renova – poznaj nas bliżej

Za realizacją stoi zespół Renova z doświadczeniem w konserwacji malarstwa sztalugowego, co przy tak złożonym obiekcie, jak ołtarz z licznymi obrazami, rzeźbami i bogatą dekoracją snycerską ma kluczowe znaczenie. Prace przy nastawach ołtarzowych, rzeźbie polichromowanej i obrazach olejnych na desce prowadzone były w pełni w warunkach pracowni, co pozwalało na precyzyjne, wieloetapowe działania – od demontażu, przez badania i dezynfekcję, po rekonstrukcję detalu i złoceń – niemożliwe do przeprowadzenia in situ. W Renova współpracujemy z parafiami, instytucjami, osobami prywatnymi oraz z wojewódzkimi urzędami ochrony zabytków, zapewniając realizację zgodną zarówno z wymogami konserwatorskimi, jak i duchowym znaczeniem obiektu dla wspólnoty.