Realizacje z renowacji kościołów

• usunięcie wtórnych tynków oraz przemalowań,
• wzmocnienie osłabionych części tynków na elewacji,
• wykonanie uzupełnień,
• rekonstrukcja parapetów z cegły ceramicznej,
• rekonstrukcja profili okiennych,
• otwarcie zaślepionego otworu okiennego w kształcie okulusa i montaż drewnianej stolarki okiennej.

Stan przed realizacją

Kościół, wpisany do rejestru zabytków pod nr A-1350, na przestrzeni wieków był wielokrotnie remontowany i odnawiany, co doprowadziło do znacznego zatarcia jego pierwotnego wystroju. Ściany wnętrza pokrywała gruba, wieloletnia powłoka wtórnych tynków cementowo-wapiennych oraz kilku warstw farb emulsyjnych i klejowych, które w wielu miejscach łuszczyły się i odpadały płatami, odsłaniając starsze, nierozpoznane wcześniej warstwy barwne.

Tynki były miejscami spękane i „głuche” – odspojone od podłoża, a w strefie przyziemia, zwłaszcza w kaplicy bocznej, widoczne były typowe skutki zawilgocenia i zasolenia muru: osypujące się, osłabione wyprawy tynkarskie. Zamurowane niegdyś nisze w ścianie wschodniej oraz schodkowe parapety okienne pozostawały ukryte pod wtórnymi przekształceniami. Sam polichromowany strop – z dekoracją malarską z lat 40. XX w. – zachował się w relatywnie dobrym stanie technicznym, jednak lokalnie warstwa malarska pudrowała się i traciła nasycenie koloru, szczególnie nad chórem muzycznym.

Zakres wykonanych prac

Prace, prowadzone od czerwca do listopada 2024 roku, obejmowały pełny proces konserwatorsko-restauratorski:

• Usunięcie warstw wtórnych – ręczne, prowadzone z najwyższą ostrożnością zdjęcie wtórnych tynków, gładzi, farb i pobiał z powierzchni ścian nawy głównej, prezbiterium i kaplicy bocznej, z założeniem maksymalnego zachowania oryginalnej materii zabytkowej.
• Prace murarskie i strukturalne – naprawa i uzupełnienie ubytków muru, przeszycie pęknięć strukturalnych, wypełnienie pustek zaprawami iniekcyjnymi oraz wzmocnienie osłabionych tynków preparatami krzemoorganicznymi.
• Odsalanie – wykonanie okładów odsalających w strefach o podwyższonym zasoleniu muru, poprzedzone badaniami laboratoryjnymi zawartości soli rozpuszczalnych w wodzie.
• Konserwacja odkrytych polichromii – oczyszczenie, podklejenie i konsolidacja odsłoniętych podczas prac reliktów malarskich, w tym jedenastu zacheuszków (krzyży konsekracyjnych) z motywem manierystycznych wici roślinnych, dwóch tarcz herbowych oraz fragmentów dekoracji figuralnej na ścianie zachodniej.
• Rekonstrukcja tynków i wypraw – odtworzenie ubytków tynku tradycyjnymi zaprawami wapiennymi, z zachowaniem faktury i sposobu opracowania zgodnego z historycznym wzorem, oraz scalenie kolorystyczne uzupełnień.
• Przywrócenie elementów architektonicznych – odsłonięcie trzech zamurowanych nisz sakramentarium w ścianie wschodniej oraz rekonstrukcja schodkowych parapetów okiennych na ścianie południowej.
• Konserwacja polichromowanego stropu – oczyszczenie powierzchni, dezynfekcja, konsolidacja pudrujących się partii warstwy malarskiej, naprawy stolarskie, uzupełnienie ubytków w technice temperowej oraz zabezpieczenie werniksem końcowym.

Wszystkie prace poprzedzone zostały badaniami konserwatorskimi – stratygraficznymi, składu pigmentów i spoiw, stopnia zasolenia oraz składu zapraw – a każdy etap dokumentowano fotograficznie.

Efekt

Dzięki przeprowadzonym pracom wnętrze kościoła odzyskało spójność i czytelność historycznego charakteru, przy jednoczesnym zabezpieczeniu i wyeksponowaniu najcenniejszych, odnalezionych elementów dawnego wystroju. Udało się ocalić i utrwalić unikatowy zespół jedenastu zacheuszków – jedne z nielicznych tak dobrze zachowanych świadectw obrzędu konsekracji świątyni w regionie – a także odsłonić zamurowane nisze sakramentarium i pierwotny układ parapetów okiennych.

Polichromowany strop nawy głównej, będący głównym akcentem kolorystycznym wnętrza, zachował swój pełny blask i czytelność dekoracji roślinnej oraz Chrystogramu IHS. Część odsłoniętych, słabiej zachowanych reliktów malarskich zabezpieczono zachowawczo i przykryto warstwą interwencyjną, chroniąc je na przyszłość bez ingerencji w bieżącą aranżację wnętrza.

Ciekawostki i wyzwania

Największym odkryciem prac okazał się zespół jedenastu zacheuszków – krzyży apostolskich związanych z obrzędem konsekracji kościoła – rozmieszczonych na ścianach wnętrza, z których część skrywała dodatkowo starsze warstwy dekoracji: tarcze herbowe (prawdopodobnie herb Nałęcz oraz nieokreślony symbol przypominający literę Y) oraz fragmenty scen o charakterze starotestamentowym, w tym czytelną Drabinę Jakubową.

Wyzwaniem było rozpoznanie chronologii poszczególnych warstw malarskich – ustalono, że pierwotny czerwony krzyż grecki w okręgu został wzbogacony o manierystyczne wici roślinne dopiero po przebudowie ściany wschodniej ok. 1650 roku, co pozwoliło doprecyzować fazowanie przekształceń świątyni. Nie mniej istotnym zadaniem było bezpieczne prowadzenie prac przy polichromowanym stropie wykonanym w technice temperowej, wrażliwej na kontakt z wodą, co wymagało zastosowania wyłącznie metod suchego i rozpuszczalnikowego oczyszczania.

Renova – konserwacja zabytków

Specjalizujemy się w kompleksowej konserwacji i restauracji obiektów zabytkowych – od elewacji i wnętrz architektury sakralnej, przez polichromie ścienne i stropowe, po detal kamienny i rzeźbę. Prowadzimy prace na zlecenie parafii, wspólnot wyznaniowych, instytucji samorządowych oraz prywatnych właścicieli obiektów zabytkowych, każdorazowo we współpracy z właściwymi wojewódzkimi urzędami ochrony zabytków i w oparciu o pełen zakres badań konserwatorskich poprzedzających prace.