Realizacje z renowacji kapliczek

Stan przed realizacją

Kapliczka, wpisana do rejestru zabytków pod nr A-3340, była zachowana w stanie zadowalającym pod względem konstrukcyjnym, jednak nosiła liczne ślady niefachowych, doraźnych napraw prowadzonych na przestrzeni lat. Lico ceglane przespoinowano szczelną zaprawą cementową, a oryginalne, oddychające tynki wapienne zastąpiono lub przykryto tynkiem cementowym, wielokrotnie malowanym na biało farbami emulsyjnymi.

Najpoważniejszy problem stanowiła tylna elewacja obiektu – w całości pokryta grubą warstwą szczelnego tynku cementowego, pod którym, jak się okazało, ceglana ściana została wcześniej nasieczona, a dekoracyjny fryz częściowo skuty. Takie „uszczelnienie” muru zaburzało naturalną cyrkulację wilgoci, prowadząc do przewlekłego zawilgocenia i nasilonej korozji biologicznej, widocznej zwłaszcza w strefie cokołu i przyziemia w postaci kolonii glonów, mchów i porostów.

Sytuację pogarszało bezpośrednie sąsiedztwo trzech lip oraz gęstych krzewów i wysokiej trawy, które ograniczały nasłonecznienie i utrudniały odparowywanie wody opadowej, a niewłaściwe ukształtowanie terenu sprzyjało zaleganiu wody przy fundamencie. Stolarka okienna zamykająca niszę frontową nosiła ślady łuszczącej się powłoki malarskiej i drobnych ubytków drewna, a żelazny krzyż wieńczący dach – mimo dobrego stanu ogólnego – wymagał zabezpieczenia przed korozją.

Zakres wykonanych prac

Prace, prowadzone w listopadzie 2022 roku, objęły:

• uporządkowanie bezpośredniego otoczenia obiektu – usunięcie krzewów i nadmiernej roślinności ograniczającej cyrkulację powietrza i wilgoci wokół muru,
• demontaż wtórnego wyposażenia kapliczki (płaskorzeźby św. Floriana, krucyfiksów, figurki Matki Bożej) na czas prowadzenia prac,
• dezynfekcję powierzchni muru w miejscach opanowanych przez mikroorganizmy,
• usunięcie szkodliwych, szczelnych tynków i zapraw cementowych, w tym pełnej warstwy tynku z tylnej elewacji, wraz z odsłonięciem pierwotnego wątku ceglanego i ukrytego pod nim podziału architektonicznego ściany,
• oczyszczenie elewacji metodą wodną, miejscowo wspomaganą chemicznie,
• naprawy murarskie oraz uzupełnienie ubytków w cegłach zaprawami mineralnymi barwionymi w masie, z odtworzeniem faktury oryginalnego lica,
• spoinowanie muru i cokołu tradycyjną zaprawą wapienno-trasową,
• wykonanie nowych wypraw tynkarskich w miejscach pierwotnego występowania tynku, z użyciem tradycyjnego tynku wapiennego,
• scalenie kolorystyczne uzupełnień farbami krzemianowymi oraz hydrofobizację powierzchni dachu,
• konserwację żelaznego krzyża z chorągiewką – oczyszczenie z produktów korozji i zabezpieczenie powłoką antykorozyjną,
• renowację drewnianej stolarki okiennej niszy frontowej,
• wykonanie żwirowej opaski odwadniającej wokół obiektu, ograniczonej krawężnikami betonowymi.

Efekt

Dzięki przeprowadzonym pracom kapliczka odzyskała czytelność swojej pierwotnej formy architektonicznej – szczególnie widoczne jest to na tylnej elewacji, gdzie spod grubej warstwy tynku cementowego wyłonił się oryginalny wątek ceglany wraz z dekoracyjnym fryzem, dotąd całkowicie niewidocznym.

Zastąpienie szczelnych zapraw cementowych materiałami wapienno-trasowymi przywróciło murowi zdolność „oddychania”, co powinno istotnie ograniczyć dalsze zawilgocenie i rozwój korozji biologicznej. Uporządkowanie otoczenia oraz wykonanie opaski żwirowej poprawiły warunki odprowadzania wody opadowej, zabezpieczając fundamenty na przyszłość. Obiekt, mimo swojej niewielkiej skali, odzyskał estetykę i trwałość odpowiadającą jego wartości jako jednego z charakterystycznych symboli religijności i tożsamości lokalnej społeczności Warmii.

Ciekawostki i wyzwania

Największym zaskoczeniem podczas prac okazał się stan tylnej elewacji: dopiero po usunięciu grubej warstwy tynku cementowego ujawniło się, że ceglane lico zostało wcześniej celowo nasieczone, a fragment dekoracyjnego fryzu ze skośnie ułożonych cegieł – częściowo skuty, by ułatwić przyczepność wtórnej wyprawy. Odtworzenie tego elementu pozwoliło przywrócić spójność dekoracji na wszystkich czterech elewacjach obiektu. Realizację wyróżnia też podejście całościowe – oprócz samej substancji murowanej, konserwacją objęto również bezpośrednie otoczenie kapliczki, uznając regulację stosunków wodnych i ograniczenie roślinności za równie istotne dla trwałości efektów, jak same prace przy murze.

O firmie

W Renova specjalizujemy się w konserwacji małej architektury sakralnej i zabytkowych murów ceglanych – od kapliczek i krzyży przydrożnych, przez elewacje kościołów, po detal kamienny. Pracownia z powodzeniem łączy wiedzę o tradycyjnych technikach budowlanych z nowoczesnymi, atestowanymi materiałami konserwatorskimi, co pozwala skutecznie usuwać skutki wcześniejszych, niefachowych napraw – częstego problemu w przypadku niewielkich, lokalnych obiektów sakralnych pozostających poza stałą opieką specjalistów. Realizujemy zlecenia dla parafii, gmin oraz instytucji samorządowych, każdorazowo w ścisłej współpracy z właściwym wojewódzkim urzędem ochrony zabytków.

Stan przed realizacją

Kapliczka, wzniesiona z cegły na płytkim, kamiennym fundamencie, znajdowała się w stanie zagrażającym jej dalszemu istnieniu. Najpoważniejszym problemem była utrata pierwotnej drewnianej belki rozporowej, usuniętej wskutek wieloletniego zawilgocenia – jej brak spowodował rozluźnienie sklepienia, głębokie pęknięcia łuku i ścian oraz nadmierne obciążenie konstrukcji.

Drewniany „wieniec” budowli był doszczętnie zbutwiały, co doprowadziło do częściowego zapadnięcia murów pod dachem. Fundament, zbudowany z luźno ułożonych kamieni polnych, uległ rozluźnieniu na skutek wilgoci i działania korzeni roślin, a obiekt był nieznacznie odchylony od pionu. Tynki zewnętrzne i wewnętrzne pokryte były wtórnymi, cementowymi naprawami oraz licznymi warstwami łuszczących się farb i pobiał, maskującymi ubytki i zatarte profile gzymsów.

We wnętrzu niszy, pod warstwami przemalowań, zachowały się fragmenty cennej barokowej dekoracji malarskiej przedstawiającej scenę Ukrzyżowania. Obiekt otaczała niekontrolowana roślinność, w tym rosnąca tuż przy murze akacja, sprzyjająca dalszej destrukcji.

Zakres wykonanych prac

Ze względu na zaawansowany stan destrukcji prace prowadzono wielotorowo i etapowo:

• demontaż figury Chrystusa i przewiezienie jej do pracowni konserwatorskiej,
• uporządkowanie otoczenia, w tym wycięcie zagrażającego obiektowi drzewa akacji,
• stopniową stabilizację fundamentu oraz wykonanie wzmacniającej opaski żelbetowej,
• zabezpieczenie polichromowanego sklepienia specjalną konstrukcją osłonową (warstwa bibułki japońskiej i laminat z włókna szklanego) przed pracami przy konstrukcji dachowej,
• rozbiórkę zniszczonej więźby i zastąpienie spróchniałego „wieńca” drewnianego wieńcem żelbetowym,
• wykonanie nowej więźby dachowej oraz pokrycia z dachówki ceramicznej w miejsce wtórnej blachy,
• konserwację i odnowienie metalowego krzyża wieńczącego dach,
• usunięcie wtórnych, cementowych tynków i zapraw z elewacji oraz wnętrza, z zachowaniem ostrożności wobec substancji zabytkowej,
• stabilizację pęknięć strukturalnych prętami w systemie Helifix,
• odtworzenie profili gzymsów metodą odlewu z najlepiej zachowanych fragmentów,
• wykonanie nowych tynków renowacyjnych i wapiennych oraz scalenie kolorystyczne elewacji,
• odsłonięcie, konsolidację i częściową rekonstrukcję polichromii wnętrza niszy, prowadzoną komisyjnie z poszanowaniem nieczytelnych fragmentów jako świadków historii,
• konserwację figury Chrystusa i jej ponowny montaż na krzyżu,
• zabezpieczenie wnęki kapliczki hartowaną taflą szklaną.

Efekt

Udało się uratować obiekt przed grożącym mu zawaleniem, trwale stabilizując konstrukcję fundamentu, ścian i sklepienia. Przywrócono historyczny wygląd elewacji wraz z detalem architektonicznym, a we wnętrzu odsłonięto i ocalono unikatową, barokową dekorację malarską przedstawiającą scenę Ukrzyżowania z widokiem Jerozolimy. Na szczególną uwagę zasługuje połączenie działań czysto inżynieryjnych (wzmocnienia konstrukcyjne) z delikatną pracą przy warstwach malarskich, prowadzoną równolegle bez uszczerbku dla zabytkowej substancji.

Ciekawostki / wyzwania

Największym wyzwaniem było zabezpieczenie kruchych, polichromowanych tynków sklepienia przed pracami rozbiórkowymi przy konstrukcji dachowej – wykonana specjalnie w tym celu konstrukcja osłonowa z bibułki japońskiej i laminatu z włókna szklanego w pełni spełniła swoje zadanie. Podczas prac odnaleziono w więźbie dachowej zamkniętą butelkę z odręczną wiadomością fundatorów remontu z 1981 roku – swoistą „kapsułę czasu”. Odkryto i częściowo zidentyfikowano dekorację malarską przedstawiającą m.in. Matkę Boską Bolesną oraz iluzjonistyczną architekturę, której pełna interpretacja zasługuje na osobne opracowanie historyczno-ikonograficzne.

Renova – Twój zabytek w dobrych rękach

Specjalizujemy się w kompleksowych pracach konserwatorskich i restauratorskich przy obiektach zabytkowych – murach, elewacjach, detalu architektonicznym oraz dekoracji malarskiej. Realizujemy zarówno prace czysto konstrukcyjne (stabilizacja, wzmocnienia), jak i delikatne zabiegi przy warstwach malarskich i rzeźbie, współpracując z dyplomowanymi konserwatorami dzieł sztuki oraz na zlecenie parafii, gmin i wojewódzkich urzędów ochrony zabytków.

• usunięcie wtórnych tynków na elewacji oraz założenie tynków renowacyjnych i odsalających w partii przyziemia,
• rekonstrukcja ceramicznej posadzki wewnątrz wraz z zagęszczeniem gruntu, a także wzmocnieniem fundamentów,
• wykonanie odwodnienia wokół i stworzenie opaski żwirowej,
• renowacja szkliwionych kształtek ceramicznych, a także oczyszczenie i częściowa wymiana dachówek,
• wymiana stolarki okiennej oraz renowacja drzwi z przywróceniem mechanizmu zamka, renowacja drewnianego stropu,
• usunięcie niefachowych napraw profilowanego gzymsu i wykonanie uzupełnień,
• renowacja sygnaturki wraz z dzwonem.