Badania i dokumentacja badań konserwatorskich

Cel i przedmiot badań

Kościół, poważnie uszkodzony podczas walk o Twierdzę Grudziądz w 1945 roku (zniszczona wieża, naruszona konstrukcja dachu) i odbudowywany od 1958 roku, utracił większość swojego bogatego, XIX-wiecznego wystroju malarskiego. Pierwotnie wnętrze zdobiła polichromia autorstwa Ferdinanda Buscha – z motywem muzykujących aniołów na łuku tęczowym oraz kopią „Ostatniej Wieczerzy” Leonarda da Vinci w prezbiterium. Podczas powojennej odbudowy usunięto empory, zamurowano dolny rząd okien, obudowano żeliwne filary i w znacznym stopniu zastąpiono historyczne tynki nowoczesnymi zaprawami cementowymi.

Celem badań było rozpoznanie, czy i gdzie pod wtórnymi warstwami zachowały się relikty pierwotnej dekoracji malarskiej, oraz zebranie danych do przyszłego projektu konserwatorskiego.

Zakres i metodyka badań

• Kwerenda i rozpoznanie wstępne – analiza materiałów archiwalnych (fotografie sprzed 1945 r.) pozwoliła wytypować miejsca o największym prawdopodobieństwie zachowania oryginalnych warstw – przede wszystkim północną ścianę prezbiterium, podłucza arkad międzynawowych, profile portalu wewnętrznego oraz łuk tęczowy.
• Odkrywki stratygraficzne i sondażowe – wykonano 23 odkrywki (część w dwóch wariantach – schodkowym i sondażowym) w kluczowych punktach wnętrza, każdorazowo dokumentując fotograficznie i opisując pełny układ nawarstwień, od najstarszej zaprawy po współczesne powłoki malarskie.
• Badania laboratoryjne próbek – z miejsc reprezentatywnych pobrano 9 próbek do wykonania przekrojów poprzecznych (naszlifów), analizowanych pod mikroskopem stereoskopowym w powiększeniu 180x. Dodatkowo przeprowadzono analizę chemiczną jednej z zapraw (reakcja z kwasem solnym HCl) w celu określenia rodzaju spoiwa i charakterystyki kruszywa.

Wyniki badań

Zidentyfikowano najstarszą, pierwotną zaprawę – wapienną, piaskową, o ciepłym szarobrązowym kolorze, występującą pod wszystkimi zachowanymi warstwami z oryginalnego wystroju. Na jej powierzchni, bezpośrednio lub na cienkiej pobiałce, zlokalizowano fragmenty pierwotnej polichromii:

• W obrębie arkad międzynawowych – intensywnie żółta/jasnougrowa warstwa z pozostałościami motywu wici roślinnej w odcieniach czerwieni, zieleni i czerni; najlepiej czytelna na odkrywce nr 8.
• W narożniku północno-wschodnim prezbiterium – najcenniejsze znalezisko: fragment bogatej, wielobarwnej dekoracji ornamentalnej (czerwień, ugier, czerń, zieleń) z motywem wici roślinnej i orła (odkrywka nr 20).
• Na profilowaniu łuku tęczowego i portalu wewnętrznego – śladowe ilości czerwonej i zielonej monochromii, zachowane głównie w zagłębieniach profili.
• Na ścianie północnej nawy głównej oraz ścianach wschodniej i zachodniej – nie odnaleziono żadnych śladów oryginalnych opracowań; tynki zostały tu całkowicie usunięte podczas powojennej odbudowy.

Wnioski

Stan zachowania odnalezionych reliktów jest bardzo zły – warstwy malarskie są fragmentaryczne, przetarte, pozbawione właściwej adhezji do podłoża wskutek wieloletniego działania wilgoci. Jedynie w dwóch miejscach kościoła (narożnik prezbiterium i zwieńczenie pierwszej arkady) motyw dekoracyjny jest na tyle czytelny, by mógł stanowić punkt odniesienia dla ewentualnej rekonstrukcji. Warto podkreślić, że mimo ogromnej skali przekształceń wnętrza, udało się jednoznacznie potwierdzić autentyczność i chronologię zachowanych fragmentów, co ma istotne znaczenie dla dalszych decyzji konserwatorskich dotyczących tego wnętrza.

Ciekawostki i wyzwania

Najciekawszym elementem badań było wykorzystanie archiwalnych fotografii i pocztówek sprzed 1945 roku – pozwoliły one nie tylko wytypować miejsca do odkrywek, ale też porównać odnalezione relikty z udokumentowanym niegdyś, bogatym programem dekoracyjnym świątyni (w tym nieistniejącą już kopią „Ostatniej Wieczerzy” Leonarda da Vinci). Wyzwaniem był fatalny stan zachowania większości polichromii – w wielu wytypowanych na podstawie fotografii miejscach nie odnaleziono już żadnych śladów oryginału, co świadczy o skali zniszczeń wojennych i późniejszych, niekonserwatorskich metod remontowych.

RENOVA – zadbaj o swój zabytek

RENOVA Konserwacja Zabytków to pracownia łącząca prace terenowe (odkrywki, badania in situ) z pełnym zapleczem badań laboratoryjnych – analizą mikroskopową przekrojów poprzecznych oraz badaniami chemicznymi zapraw i spoiw. Tego typu opracowania badawcze stanowią fundament dla świadomych, opartych na wiedzy projektów konserwatorskich i restauratorskich, realizowanych później przy obiektach sakralnych i zabytkowych w całej Polsce. Zapraszamy do współpracy!